John Money: de psycholoog achter het begrip genderrol en de zaak-Reimer

Wie wil begrijpen waar het hedendaagse spreken over gender vandaan komt, komt uit bij John Money. De Nieuw-Zeelandse psycholoog introduceerde in 1955 het begrip genderrol en meende dat de genderidentiteit van een jong kind door opvoeding te vormen is. Eén jongen, David Reimer, werd op zijn advies als meisje opgevoed. Hoe dat afliep, werd pas dertig jaar later bekend.

Wie was John Money?

John Money werd op 8 juli 1921 geboren in Morrinsville in Nieuw-Zeeland. Hij studeerde psychologie en onderwijskunde in Wellington, verhuisde in 1947 naar de Verenigde Staten en promoveerde in 1952 aan Harvard. Van 1952 tot zijn dood was hij als hoogleraar kindergeneeskunde en medische psychologie verbonden aan de Johns Hopkins University in Baltimore. Hij overleed op 7 juli 2006 in Towson, Maryland, aan de gevolgen van de ziekte van Parkinson.

In 1965 richtte Money samen met de endocrinoloog Claude Migeon de Gender Identity Clinic van Johns Hopkins op. Het ziekenhuis begon in 1966 met geslachtsveranderende operaties en geldt als de eerste Amerikaanse kliniek die dat deed.

Wat bedacht hij?

Het woord gender in de betekenis die wij nu kennen, gaat grotendeels op Money terug. In een artikel uit 1955 over kinderen met een intersekse-conditie gebruikte hij voor het eerst de term gender role, genderrol. Hij bedoelde daarmee alles wat iemand zegt of doet om te laten zien dat hij jongen of man, of zij meisje of vrouw is. Naast zes lichamelijke kenmerken van sekse, zoals chromosomen, geslachtsklieren en hormonen, noemde hij de genderrol als zevende variabele. De term genderidentiteit wordt vaak ook aan hem toegeschreven, maar die heeft hij niet zelf bedacht.

Belangrijker dan het woord was het idee erachter. Money meende dat de genderidentiteit in ongeveer de eerste twee levensjaren nog kneedbaar is en dat opvoeding dan de doorslag geeft. Op grond daarvan pleitte hij ervoor om de geslachtsdelen van baby's met een intersekse-conditie operatief te normaliseren en het kind vervolgens consequent in het gekozen geslacht op te voeden.

De zaak van David Reimer

Bruce Reimer werd op 22 augustus 1965 in het Canadese Winnipeg geboren als de oudste van een eeneiige tweeling. In 1966, nog geen jaar oud, verloor hij zijn penis bij een mislukte besnijdenis waarbij de arts een elektrisch brandapparaat gebruikte. Begin 1967 gingen zijn ouders met hem naar Money in Baltimore. Money en zijn team overtuigden hen ervan dat een geslachtsverandering in het belang van het kind was. Met 22 maanden werden Bruce' teelballen verwijderd; hij heette voortaan Brenda en werd als meisje opgevoed. Zijn tweelingbroer Brian groeide als jongen op, waardoor de zaak voor Money een unieke vergelijking leek.

Money zag het kind jaarlijks en beschreef de zaak in zijn publicaties, bekend geworden als de John/Joan-casus, als een geslaagde ontwikkeling tot meisje. De werkelijkheid was anders. Volgens latere verslagen besefte Reimer tussen zijn negende en elfde dat hij geen meisje was. Op zijn dertiende was hij suïcidaal depressief en dreigde hij zichzelf iets aan te doen als hij nog eens naar Money moest. Op 14 maart 1980, hij was veertien, vertelden zijn ouders hem wat er was gebeurd. Hij koos daarna voor een leven als jongen en voor de naam David. Later kreeg hij testosteron en onderging hij een borstverwijdering en een operatie om een penis te construeren. In 1990 trouwde hij.

De tweeling vertelde later ook over de sessies bij Money zelf. Brian beschreef dat Money hen vanaf hun zesde seksuele handelingen liet naspelen, wat Money als spel bij de seksuele ontwikkeling aanduidde. Volgens journalist John Colapinto, die het verhaal optekende, werd Money boos als de jongens weigerden.

Hoe het aan het licht kwam

In 1997 publiceerden Milton Diamond en Keith Sigmundson het werkelijke verloop in het vakblad Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine. In december van dat jaar volgde een artikel van Colapinto in Rolling Stone, dat hij uitwerkte tot het boek As Nature Made Him. Critici stelden dat Money bewijs dat zijn theorie tegensprak over het hoofd had gezien of verkeerd had uitgelegd; Sigmundson sprak van een frauduleuze voorstelling van de feiten. Intersekse-activisten wezen erop dat het verzwegen mislukken van de casus heeft bijgedragen aan operaties bij duizenden baby's.

Het liep slecht af. Brian Reimer overleed in 2002 aan een overdosis medicijnen. David Reimer maakte op 4 mei 2004, 38 jaar oud, een einde aan zijn leven, kort nadat hij zijn baan was kwijtgeraakt en hij en zijn vrouw uit elkaar waren gegaan.

Bron versus duiding

De feiten hierboven komen uit openbare, goed gedocumenteerde bronnen. Niet iedereen trekt er dezelfde conclusie uit. Money zelf schreef de kritiek toe aan vooringenomenheid in de media. Zijn collega Richard Green verdedigde hem met het argument dat Money handelde naar de medische kennis van zijn tijd. Wie Money vandaag aanhaalt, moet ook eerlijk zijn over wat de zaak wel en niet bewijst: één casus, hoe schrijnend ook, is geen onderzoek naar de hele transgenderzorg.

Wat de zaak naar onze opvatting wel laat zien, is tweeledig. De genderidentiteit van dit kind liet zich niet door opvoeding en een operatie bepalen. En een theorie kon tientallen jaren als bewezen gelden terwijl de enige uitkomst die telde, het welzijn van het kind, niet eerlijk werd gerapporteerd.

Waarom dit vandaag nog telt

De begrippen die Money invoerde, worden nog dagelijks gebruikt, ook in de zorg voor jongeren met genderdysforie. Dat maakt de vraag naar bewijs actueel. De Britse Cass Review, het onafhankelijke onderzoek naar de genderzorg voor minderjarigen dat op 10 april 2024 verscheen, concludeerde dat de onderbouwing voor het vroeg remmen van de puberteit onduidelijk blijft en dat uit het beschikbare onderzoek geen conclusies te trekken zijn over het effect op genderdysforie en geestelijke gezondheid. In Finland adviseerde de gezondheidsraad COHERE in 2020 om psychotherapie als eerste behandeling te kiezen, en in Zweden beperkte het Karolinska-ziekenhuis hormonale behandeling van minderjarigen in 2021 tot onderzoeksverband. Hoe de behandeling met puberteitsremmers in Nederland ontstond, lees je in de uitleg van het Dutch Protocol.

Voor ouders en leerkrachten is de les eenvoudig: vraag bij elke stellige uitspraak over gender naar de uitkomsten op lange termijn, en naar wie die uitkomsten heeft vastgesteld.